9 x niet te mis­sen in het MSK

De heilige Hiëronymus – Jheronimus Bosch 

Er bestaan niet meer dan twintig schilderijen die zeker van de hand van Jheronimus Bosch zijn. Een daarvan is ‘De heilige Hiëronymus’, een werk uit de vijftiende eeuw dat de naamheilige van de schilder uitbeeldt. We zien Hiëronymus die zich heeft teruggetrokken in een barre woestijn om zichzelf te reinigen van alle aardse verlangens. We zien hem bidden, vergezeld van zijn trouwe leeuw en een aantal typische attributen. ‘De heilige Hiëronymus’ onderging in 2016 een grondig onderzoek en restauratie. Die brachten de prachtige kleuren en opmerkelijke details opnieuw naar de oppervlakte. Symbolisch toch, voor een schilderij met ‘reiniging’ als onderwerp? 

Wel of niet? Niet elke expert is overtuigd dat ‘De kruisdraging’ van de hand van Jheronimus Bosch is. Volgens sommigen zou het doek het werk zijn van een bijzonder getalenteerde tijdgenoot of volger. Wie het ook schilderde, tot de verbeelding spreken doet het wel. Wat op het eerste zicht een chaotisch amalgaam lijkt, is in feite een strikt opgebouwde voorstelling van het gevecht tussen goed en kwaad. Centraal zien we het hoofd van Christus, op de kruising van twee diagonalen die verschillende figuren met elkaar verbinden. De boosaardige tronies zijn niet te tellen en het lijden van Jezus voelt onmetelijk. En toch spreekt er sereniteit uit ‘De kruisdraging’: de boodschap dat Christus het kwade op de wereld overwint, zelfs in al zijn eenzame verlatenheid. Intrigerend, hallucinant zelfs, en daarom jouw bezoekje meer dan waard. 

Toen het MSK het schilderij in 1900 aankocht, vonden sommige bestuursleden dat ‘Jupiter en Antiope’ een beetje te pikant was voor de ogen van hun vrouw. Over hun eigen ogen zwegen ze wijselijk. In ieder geval toonde Anthony van Dyck met dit werk hoe virtuoos hij wel was. We zien oppergod Jupiter de slapende Antiope bespieden, in het gezelschap van zijn vaste compagnon de arend. Toen was het schilderij vooral een ode aan de vruchtbaarheid en een veroordeling van losbandig gedrag. Maar wees maar zeker dat een dergelijk mythologisch tafereel voor kunstenaars ook een ‘alibi’ was om zonder schroom naakt uit te beelden. Want er zit toch een erotisch tintje aan het werk, nietwaar? Het was in ieder geval een succeswerk: er zijn verschillende versies en zelfs grootmeester Rubens bezat een exemplaar.  

Eens zien hoe het er in de tijd van Brueghel aan toeging op een middeleeuws bruiloftsfeest? Dan biedt ‘Bruiloftsdans in de open lucht’ je een levendige glimp. Op de voorgrond zie je dansende paren, die over het doek wemelen op een deuntje dat je er zelf bij moet denken. Op de achtergrond zie je de bruid zitten met een schaal voor zich. Ze is omringd door nieuwsgierige bruiloftsgasten die willen weten hoeveel geld het bruidspaar cadeau krijgt op hun grote dag. Money makes the world go round, dat is nooit anders geweest. Trouwens, het schilderij is waarschijnlijk een kopie van een verloren gegaan werk van de vader van Pieter II, Pieter Brueghel de Oudere.

Een ontmoeting van heel dichtbij heb je in het MSK met ‘Portret van een kleptomaan’. Théodore Géricault schilderde het rond 1820, in een Parijs hospitaal waar een bevriend arts werkte. Het schilderij maakt deel uit van een reeks die Géricault in het ziekenhuis maakte en waarvan maar vijf exemplaren zijn bewaard. Toen deze ‘Kleptomaan’ op een Parijse veiling terechtkwam, heette het werk nog ‘Le fou assassin’. Maar uit de notities van Géricault bleek later dat ‘Portret van een kleptomaan’ een passender benaming is. Hoe je het werk ook noemt, het toont op gevoelige wijze de ontmoeting tussen twee individuen. Dit is een van de toppers uit de MSK-collectie. 

Dit MSK-topstuk kom je tegen in de LGBTQ+ rondleiding doorheen het museum. Het zet je namelijk aan het denken over genderstereotypen. Of zie jij in een oogopslag welk geslacht de kinderen op het ‘Familieportret’ van Cornelis de Vos hebben? Jonge kinderen werden vroeger voor ’t gemak gewoon in dezelfde kleedjes gestoken. Je kan op dit schilderij wel vermoeden dat de twee kinderen links jongens zijn, omdat ze naast hun vader staan en geen ketting met kruisje dragen. Schilder Cornelis de Vos was een vriend van Rubens en bekwaamde zich in verschillende genres. Groepsportretten waren zijn ding en hij blonk uit in kinderen uitbeelden. Hij schildert hen niet als kleine volwassenen, maar toont ze net zo spontaan en open als ze echt zijn.  

Het is even zoeken naar ‘De verliefden’ op dit schilderij uit de collectie. Zie je ze zitten, een beetje vermomd in een donker hoekje, verstrengeld in een innige omhelzing? Wat een contrast met de heldere ruimte waarin ze vertoeven. Leon De Smet speelt voluit met geraffineerde kleuren, een impressionistische toets en een uitgebalanceerde compositie. De dromerige sfeer slorpt je helemaal op als je voor het doek staat. Voor de kunstkenners: in dit werk integreerde de schilder twee van zijn eigen doeken. Ze hangen aan de muur. En op de schoorsteenmantel staat een bekend beeld: ‘De kleine reliekdrager’ van George Minne. Hou dus beslist even halt bij dit werk en laat je overspoelen door de verstilde poëzie die eigen is aan het werk van De Smet.  

‘Fuga’ is een van de meest expressionistische werken van de schilder Gustave Van de Woestyne en het is een absoluut topstuk in het MSK. Dat het werk al bijna honderd jaar oud is, is amper te geloven. ‘Fuga’ toont een boer middenin zijn leefwereld. Wat zijn de elementen die zijn leven vorm en inhoud geven? Z’n huis, de Kerk, de dieren, de natuur. Alle componenten zijn sterk vereenvoudigd en uitgewerkt in kleurvlakken die contrasteren. De opbouw van het schilderij kan je vergelijken met een collage. Heel modern allemaal, en tegelijk herkenbaar en bevreemdend. Een prachtig abstract buitenbeentje in het museum.  

Afsluiten doen we met een topwerk van Henri Evenepoel, het enige zelfs dat de schilder tijdens zijn leven aan een museum verkocht. Op ‘De Spanjaard in Parijs’ zien we de Spaanse schilder Francesco Iturrino, een vriend van Evenepoel. We zien een monumentale figuur gehuld in een cape die wel uit het doek lijkt te stappen. Het decor is het bohémien Parijs, met een knalrode Moulin Rouge op de achtergrond. Het werk oogt modern, met de gedurfde mise-en-scène, de vastberaden stijl, het verkorte perspectief. Oude foto’s tonen trouwens dat de figuur van Iturrino eerder geschilderd is dan de achtergrond. Kom dat van naderbij onderzoeken! 

Zo, alvast negen redenen om een bezoekje te brengen aan het MSK. Maar er zijn er veel meer, natuurlijk. Ontdek ze vooral zelf.